Instytucja wyroku łącznego oraz kary łącznej towarzyszy polskiemu wymiarowi sprawiedliwości już od czasów dwudziestolecia międzywojennego.  Wprowadzono ją bowiem w momencie gdy wszedł w życie kodeks karny w 1932 roku. W latach 1969 oraz 1997 nastąpiły dwie dosyć poważne nowelizacje prawa karnego. Jednak zasad łączenia kar oraz wydawania wyroków łącznych zmiany te w ogóle nie dotknęły. Przepisy o łączeniu kar obowiązywały w takim samym kształcie więc aż przez 83 lata. Mocą ustawy z dnia 20 lutego 2015 roku przepisy dotyczące łączenia kar i wydawania wyroków łącznych uległy istotnej, wręcz rewolucyjnej zmianie. Wprowadzone wtedy zmiany dotyczyły głównie przemodelowania teoretycznych założeń kary łącznej jak i zasad jej wymiaru. Z tym, że tak naprawdę zmienił się głównie sposób łączenia kar.

Zawarto w tych przepisach nieznaną wcześniejszym kodeksom karnym regulację odnoszącą się do jednego z najbardziej kontrowersyjnych zagadnień związanych z konstrukcją kary łącznej umożliwiającą połączenie kary za przestępstwo popełnione po zapadnięciu wyroku z innej sprawy. Co więcej wykładnia art. 19 ust. 1 in fine ustawy z dnia 20 – II – 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.poz.396), dała również możliwość zastosowania jednocześnie dwóch porządków prawnych wobec tych samych kar, z których część stała się prawomocna przed 01 lipca 2015 roku, a część po tej dacie (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie zapadłe w sprawie II AKz 337/16).

WYROK ŁĄCZNY KONTRA ZAŁOŻENIA USTAWODAWCY

Założeniem ustawodawcy było więc niewątpliwie, że podlegać łączeniu mają niemal wszystkie kary, za wyjątkiem tych wymierzonych za przestępstwa popełnione w trakcie wykonywania kary. Przepis z art. 85 k.k. dotyczący sposobu i możliwości łączenia kar, w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2015 roku mówił wtedy, że podstawą orzeczenia kary łącznej są wymierzone i podlegające wykonaniu, z zastrzeżeniem art. 89 k.k., w całości lub w części kary lub kary łączne za przestępstwa, o których mowa w art. 85 & 1 k.k. Zmiany z 2015 roku zostały wprowadzone w życie wraz z tarczą antykryzysową 4.0 i uznawane były za jedne z najbardziej rewolucyjnych, zwłaszcza że napotykały się one z ogromnymi problemami z ich właściwą interpretacją. W oparciu o te przepisy łączeniu podlegało co prawda więcej kar niż na podstawie tak zwanych starych zasad, lecz w istocie były one niekonstytucyjne.

Otóż w orzecznictwie utrwaliła się praktyka, że łączeniu podlegać mają jedynie te kary, które nie zostały jeszcze wykonane w całości w dacie wyrokowania – wydawania wyroku łącznego przez sąd pierwszej instancji. Taki pogląd niewątpliwie był błędny. W ocenie autora niniejszego artykułu nic nie powinno stać na przeszkodzie w połączeniu wyrokiem łącznym kar pozbawienia wolności także i tych wykonanych w dacie orzekania kary łącznej, wprowadzonych skazanemu do wykonania podczas jednego i tego samego pobytu w jednostce penitencjarnej.  Odrzucenie możliwości łączenia kar już wykonanych oznaczałoby, że uzależnia się możliwość połączenia kar na przykład od terminu wyznaczenia rozprawy o wydanie wyroku łącznego, czy też od tego, czy przed wydaniem wyroku łącznego zostanie skazanemu wprowadzona do wykonania jakaś kara podlegająca łączeniu. A sprzeczne z konstytucyjną zasadą równości jest, by z przyczyn niezależnych od skazanego był on pozbawiony możliwości połączenia kar tylko dlatego, że w oczekiwaniu na rozprawę o wyrok łączny zakończył już odbywanie któreś z kar, ewentualnie stało się tak podczas oczekiwania na wdrożenie do odbycia kary podlegającej łączeniu, i która dopiero po wprowadzeniu jej do wykonania może stać się podstawą do wydania wyroku łącznego. Inaczej mówiąc, gdyby przyjąć, że w oparciu o omawiane zasady można było łączyć jedynie kary niewykonane w całości w dacie wydawania wyroku łącznego, to wówczas taki stan rzeczy niezasadnie różnicowały by sytuację procesową skazanych znajdujących się w tożsamych sytuacjach procesowych.

WYROK ŁĄCZNY – PRZYKŁAD

Dla zilustrowania można wskazać następujący przykład: dwóch skazanych ma do wykonania po dwie takie same kary pozbawienia wolności, które podlegają łączeniu. Jednemu z nich termin rozprawy o wyrok łączny przypada przed wykonaniem obu tych kar, natomiast drugiemu skazanemu po odbyciu przez niego w całości jednej z kar. Przy odrzuceniu możliwości łączenia kar wykonanych w chwili wydawania wyroku łącznego, to drugi ze skazanych zostałby pozbawiony możliwości wydania wobec niego wyroku łącznego, pomimo że znajdował się w tożsamej sytuacji procesowej jak ten pierwszy. Idąc dalej, należy też porównać sytuację dwóch osób, którym zarzucono taką samą ilość takich samych czynów, ale wobec jednej z nich skierowano jeden akt oskarżenia obejmujący wszystkie czyny,  zaś wobec drugiej kilka aktów oskarżenia, każdy dotyczący jednego czynu. Mogłoby się wtedy okazać, że skazany wobec którego toczyły się odrębne postępowania o każdy czyn, narażony jest na wykonanie jakiejś kary przed wydaniem wobec niego wyroku łącznego i utratę możliwości jej połączenia. Natomiast nie jest narażony na taką ewentualność podsądny, wobec którego prowadzono jedno postępowanie na podstawie aktu oskarżenia obejmującego wszystkie czyny, bowiem nie ma on możliwości odbycia którejś z kar przed objęciem węzłem kary łącznej kar jednostkowych wymierzonych w jednym postępowaniu.

Wskazać zatem należy, że zakaz łączenia odbytych kar w całości winien dotyczyć tylko tych kar, które zostały orzeczone za przestępstwa popełnione po opuszczeniu przez skazanego zakładu karnego, a tym samym po całkowitym odbyciu kar/kary z poprzedniego pobytu w jednostce penitencjarnej. Natomiast w przypadku kar wdrożonych skazanemu do wykonania podczas jednego i tego samego pobytu w izolacji penitencjarnej, to zakończenie odbywania którejś z kar nie wiąże się ze zwolnieniem skazanego na wolność. Jest to więc bez wątpienia tylko pozorne wykonanie kary, które nie powinno stać na przeszkodzie objęciu karą łączną. Należy bowiem odczytywać całkowite odbycie kary z opuszczeniem przez skazanego izolacji penitencjarnej.

Idąc dalej, przy odrzuceniu możliwości łączenia kar wykonanych w chwili wydawania wyroku łącznego możliwa jest sytuacja sprzeczna z normą art. 86 k.k. Otóż w przypadku gdyby po odbyciu przez skazanego niemal całości kary łącznej 20 lat pozbawienia wolności ( przy nieprzekroczeniu każdej z kar jednostkowych wymiaru 10 lat ), doszłaby do wykonania temu skazanemu kolejna kara pozbawienia wolności podlegająca łączeniu, jednakże termin rozprawy o wydanie wyroku łącznego z owych kar zostałby wyznaczony po upływie 20 lat pozbawienia wolności – wtedy gdyby kary nie podlegałyby łączeniu tylko z uwagi na ich wykonanie skazany musiałby odbyć karę z kar podlegających łączeniu w rozmiarze większym niż dopuszcza tego przepis z art. 86 k.k. w brzmieniu obowiązującym od 2015 do 2020 roku.

WYROK ŁĄCZNY A TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY

Należy również mieć na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 86 & 4 k.k., w jakim różnicuje sytuację osób, wobec których zastosowanie miała już wcześniej instytucja kary łącznej, i osób co do których ta instytucja zastosowania nie miała, w ten sposób, że umożliwia w stosunku do tej pierwszej kategorii osób podwyższenie dolnej granicy kary łącznej, a także orzeczenie kary rodzajowo surowszej, tj. kary 25 lat pozbawienia wolności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2019 roku, K 14/17, OTK-A 2019/18). Uzależnienie rodzaju kary orzekanej w wyroku łącznym, a także uzależnienie jej dolnej granicy od przypadkowej okoliczności, jaką jest wcześniejsze orzeczenie kary łącznej, nie tylko nie służy przyspieszeniu i uproszczeniu jej wymiaru, ale ponadto jest nieproporcjonalne i może prowadzić do orzekania surowszych, niż byłoby to dopuszczalne w sytuacji wymierzania wielokrotnemu sprawcy pierwszej kary łącznej. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego nie istnieją argumenty uzasadniające zróżnicowanie sytuacji sprawców jakie wynikają z treści art. 86 & 4 k.k. Wyroki łączne, w których sądy wymierzają kary na podstawie tego przepisu, nie spełniają konstytucyjnych wymogów wyroku sprawiedliwego.

WYROK ŁĄCZNY – OD KIEDY ZMIANY?

Powyżej opisane rozważania i dywagacje na temat procedury karnej obowiązującej od 1 lipca 2015 roku do czerwca 2020 roku mają o tyle istotne znaczenie dla skazanych, że w niektórych przypadkach w myśl art. 4 & 1 k.k. są one nadal stosowane jako względniejsze w sprawach o wyrok łączny, i wtedy warto zwracać uwagę na właściwą interpretację owych przepisów.

Po około 5 latach obowiązywania tej niejako problematycznej procedury karnej dotyczącej wydawania wyroków łącznych ustawodawca zdecydował się powrócić do stanu prawnego sprzed 1 lipca 2015 roku. Innymi słowy przywrócono tak zwane stare zasady łączenia kar i tym samym wydawania wyroków łącznych. Jako ciekawostkę można jeszcze wskazać, że z obecnych regulacji prawnych wyeliminowano możliwość zastosowania zasady pełnej absorpcji.

WYROK ŁĄCZNY – PRZEPISY

Obecnie materialne podstawy wymierzenia kary łącznej w wyroku łącznym zawarte są w art. 85 i 86 k.k.

Z przepisu art. 85 k.k. w brzmieniu obecnie obowiązującym wynika, że jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, choćby nieprawomocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd orzeka karę łączną,  biorąc za podstawę kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa.  Karą łączną nie można objąć kar orzeczonych z wyrokami skazującymi wydanymi na terenie innych państw Unii Europejskiej. Idąc dalej, z zapisów tych wynika wprost,, że skazanemu można łączyć kary jedynie wymierzone przez polskie sądy powszechne.

Natomiast art. 86 & 1 k.k. mówi, że sąd wymierza karę łączną w granicach powyżej najsurowszej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając jednak 810 ( osiemset dziesięć ) stawek dziennych grzywny, 2 (dwóch) lat ograniczenia wolności albo 30 ( trzydziestu ) lat pozbawienia wolności. Jeżeli jednak najwyższą z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa jest kara 810 ( osiemset dziesięć ) stawek dziennych grzywny, 2 ( dwóch ) lat ograniczenia wolności albo 30 ( trzydziestu ) lat pozbawienia wolności, orzeka się tą karę jako karę łączną. Karę pozbawienia wolności wymierza się w miesiącach i latach.

Niezależnie jednak od tego jakie obowiązują przepisy o łączeniu kar,  wszystkie mają na celu przede wszystkim to aby uporządkować sytuację prawną skazanego. Przeważnie sąd orzekając wyrok łączny łagodzi skutki prawne  orzeczonych kar w odrębnych postępowaniach karnych. Innymi słowy zazwyczaj wymierzona kara łączna jest korzystniejsza dla podsądnego, aniżeli odbycie przez niego odrębnie kar podlegających łączeniu. Najczęstszą zasadą, z której korzysta sąd wydając wyrok łączny to zasada asperacji, polegająca na tym, że orzeka karę łączną między dolną a górną granicą sumy kar. W wyjątkowych sytuacjach stosowana jest także obecna zasada absorpcji, która ma nieco inny model niż poprzednia, niemniej jednak jest ona nadal najkorzystniejsza dla skazanych, a polega na tym, że mniejsza kara jest “pochłaniana” prawie w całości przez większą. Zdarzają się także przypadki zastosowania zasady kumulacji, która polega na tym, że skazany nic nie korzysta na wyroku łącznym, gdyż sąd orzeka według matematycznej sumy kary. W orzecznictwie panuje pogląd, zgodnie z którym zastosowanie zasady absorpcji, jak i zasady kumulacji w pełnym zakresie jest posunięciem skrajnym, które może być stosowane wyjątkowo (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 grudnia 1975 r. Rw 628/75, OSNKW 1976/2, poz. 33)

JAK JEST WYDAWANY WYROK ŁĄCZNY?

Wyrok łączny można wydać z urzędu albo na wniosek samego skazanego lub też prokuratora (art. 570 k.p.k.), a od roku 2015 również z inicjatywy dyrektora aresztu śledczego bądź zakładu karnego, w którym przebywa skazany. Nie ma przy tym żadnego znaczenia dla wymiaru kary łącznej orzekanej wyrokiem łącznym kto taki wniosek o wydanie wyroku łącznego złożył. Po prostu orzekając karę łączną, sąd bierze pod uwagę przede wszystkim cele zapobiegawcze i wychowawcze, które kara ma osiągnąć w stosunku do skazanego, a także potrzeby w zakresie kształtowania świadomości prawnej społeczeństwa, a nie kto złożył wniosek o wydanie wobec skazanego wyroku łącznego. Istotne znaczenie dla wymiaru kary łącznej orzekanej wyrokiem łącznym ma również między innymi opinia o zachowaniu się skazanego w okresie odbywania kary, jak również informacje o warunkach rodzinnych majątkowych i co do stanu zdrowia skazanego. Należy też mieć na uwadze i to, że każda sprawa o wydanie wyroku łącznego jest rozpoznawana indywidualnie zgodnie z obowiązującą procedurą karną.

Jeżeli natomiast po wydaniu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku łącznego, ponieważ skazanemu wprowadzono do wykonania kolejną karę, sąd taki wyrok łączny wydaje ponownie, uwzględniając przy tym naturalnie skazanie, które nie było podstawą orzeczenia uprzedniej kary łącznej, jeżeli oczywiście owe skazanie podlega połączeniu.

W przypadku natomiast, gdy brak jest podstaw do wydania wobec skazanego wyroku łącznego (kary nie podlegają łączeniu) sąd umarza postępowanie na podstawie art. 17 & 1 pkt 7 kpk., który zakazuje prowadzenia postępowania o czyn popełniony przez osobę, co do której postępowanie karne w zakresie tego czynu zostało prawomocnie zakończone, gdyż powyżej przywołany przepis ma również zastosowanie do orzekania w sprawach o wydanie wyroku łącznego.

Właściwy do wydania wyroku łącznego jest sąd, który wydał ostatni wyrok skazujący w pierwszej instancji, orzekający kary podlegające łączeniu ( art. 569 & 1 k.p.k. ). Jeżeli jednak w pierwszej instancji orzekały sądy różnego rzędu, wyrok łączny wydaje sąd wyższego rzędu ( art. 569 & 2 k.p.k. ). W razie natomiast zbiegu wyroków sądu powszechnego i szczególnego, orzeka ten z sądów, który wymierzył karę surowszą podlegającą łączeniu ( art. 569 & 3 k.p.k. )

APELACJA OD WYROKU ŁĄCZNEGO

Od wyroku łącznego, podobnie jak i od każdego wyroku sądu pierwszej instancji, przysługuje apelacja do sądu wyższej instancji. Apelację może wnieść prokurator lub sam skazany (jeżeli  wyrok łączny wydawał sąd rejonowy) i jego obrońca. Jeśli natomiast wyrok łączny zapadł przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją apelację wtedy może złożyć w imieniu skazanego jedynie jego obrońca, gdyż wówczas istnieje t.zw. przymus adwokacko-radcowski. W sprawach o wyrok łączny nie może występować oskarżyciel posiłkowy, gdyż w sprawach w przedmiocie wydania wyroku łącznego brak jest pokrzywdzonego.

Jako ciekawostkę można jeszcze dodać, że w sprawach o wydanie wyroku łącznego sąd odwoławczy może orzec po raz pierwszy karę łączną, gdy w pierwszej instancji został wydany zaskarżony apelacją wyrok łączny, orzekający karę na bazie określonych skazań oraz umarzający postępowanie na podstawie art. 572 k.p.k. w pozostałym zakresie. Nie jest także wykluczone orzeczenie przez sąd odwoławczy kary łącznej w oparciu o skazania, które nie były podstawą orzeczenia kary łącznej przez sąd pierwszej instancji (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2018 roku, I  KZP 3/18 OSNKW 2018/8 poz. 55).

Mecenas Rafał Sadło

Założycielem Kancelarii Paragraf oraz koordynatorem współpracującego z tą Kancelarią zespołu jest doradca prawny Rafał Sadło, który posiada już prawie 25-letnie doświadczenie zawodowe, a jego specjalizacją są sprawy o wydanie wyroku łącznego.

Z Kancelarią “Paragraf” współpracują takie osobistości z Palesty jak:

• adwokat Krzysztof Kowalski – były sędzia;
• adwokat Izabela Janiszewska-Suwała – były pracownik Sądu Okręgowego w Radomiu;
• adwokat Kazimierz Jesionek – były prokurator wojewódzki;
• adwokat Magdalena Pustół – Saletra – były pracownik inspekcji handlowej;
• radca prawny Maciej Urbański – były asystent sędziego;
• radca prawny Monika Bartoszewicz – specjalista do spraw gospodarczych.